જિલ્લાનું નામ મહેસાણા
સ્થાપના નોટિફિકેશન ૧૫-૧૦-૧૯૯૭
ઇતિહાસ મહેસાણા શહેરની મધ્યમાં છેલ્લા ૬૫૦ કરતાં વધુ વર્ષથી એક અખંડ જ્યોત જલતી રહી છે. આ જ્યોત મહેસાણા શહેરની સ્થાપનાની એક માત્ર સાક્ષી છે. વનરાજ ચાવડાના વંશજ રાજપૂત કુળના મેસાજી ચાવડાએ વિક્રમ સંવત ૧૪૧૪ના ભાદરવા સુદ દશમ (ઈ.સ. ૧૩૫૮)ના રોજ માતાજીની સ્થાપના કરીને શહેર વસાવ્યાની પ્રથમ ઈંટ અહીં મૂકવામાં આવી. મેસાજી ચાવડાએ ગામ વસાવ્યું હોવાથી “મેસાણા’,  ‘મહેસાણા’ તરીકે તે જાણીતું બન્યું.
સ્થાપના વર્ષ ઈ.સ. ૧૩૫૮ ભાદરવા સુદ ૧૦
વડુ મથક મહેસાણા
પૃથ્વી પર સ્થાન ઉત્તરે બનાસકાંઠા, દક્ષિણે અમદાવાદ. પૂર્વે સાબરકાંઠા અને પશ્ચિમે પાટણ
ભૌગોલિક ઉત્તર અક્ષાંશ ૨૩.૧૫થી ૨૩.૫૩ અને પૂર્વ રેખાંશ ૭૨.૪૬થી ૭૨.૨૬
ક્ષેત્રફળ ૪૪૦૧ કિ.મી.
વસ્તી સ્ત્રી-પુરૂષ ૨૦,૩૫,૦૬૪ પુરુષ – ૧૦,૫૬,૫૨૦ સ્ત્રી - ૯,૭૮,૫૪૪
તાલુકા ૧૦ (બેચરાજી, કડી, ખેરાલુ, સતલાસણા, ઊંઝા, વડનગર, વિજાપુર, વિસનગર, મહેસાણા, જોટાણા)
ગામો ૬૧૩, સ્વતંત્ર ગ્રા.પં. - ૫૭૫, ઉજજડ-૦૯, જૂથ-૨૯
મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી અને પશુપાલન
પૂરક વ્યવસાય ખેતી પાકો- ઘઉં, બાજરી, જુવાર
મુખ્ય પાકો - રોકડિયા તુવેર, મગ, અડદ, ચણા, મઠ, તેલિબિયા,, એરંડા, રાઈ, તલ, મગફળી
મુખ્ય ખનીજ પેદાશો ખનીજતેલ, કુદરતી વાયુ, ચિનાઈ માટી, ગ્રેનાઈટ, લાઈમસ્ટોન, બિલ્ડિંગ સ્ટોન
ઉદ્યોગો ૪૦૧
જાહેર સાહસો ઓ.એન.જી.સી., ગુજકોમાસોલ, દૂધ સાગર ડેરી, ગંજબજાર ઊંઝા
જમીનનો પ્રકાર ઉપજાઉ ૩,૬૮,૩૭૧ હેક્ટર વાવેતર, બિનઉપજાઉ પડતર ૫૨૪૩
આબોહવા સરેરાશ વરસાદ ૭૮૩ મિ.મિ., જંગલો - ૭૧૭૫ હેક્ટર વનસંપદા તીર્થંકર વન
નદીઓ સાબરમતી, રુપેણ, ખારી, પુષ્પાવતી
પુલો- જળાશયો ધરોઈ ડેમ, ચિમનાબાઈ સરોવર, થોળ તળાવ, સહિત અન્ય સિંચાઈ યોજનાઓ
તળાવો ૨૪૭ અનુશ્રવણ તળાવો, સરોવરો, ચેકડેમો ૭૩ નહેરો, ૩૫૦, પાતાળ કૂવા- ૩૭૪૧૦, તળાવ-૦૯
જિલ્લાના રસ્તા રાજ્ય ધોરી માર્ગ - ૬૦૯ કિ.મી. જિલ્લાના મુખ્ય માર્ગો-૨૧૦ કિ.મી. જિલ્લાના અન્ય માર્ગો ૯૫ કિ.મી., ગ્રામ્ય માર્ગો ૨૯૧.૦૦ કિ.મી., કુલ ૧૨૧૦ કિ.મી.
જોવાલાયક સ્થળો ઐતિહાસિક પૌરાણિક નગરી વડનગર, તારંગા, ઉનાવા, મીરાદાતાર, મોઢેરા સૂર્ય મંદિર અન્ય જોવાલાયક સ્થળો આવેલા છે.
ધાર્મિક બેચરાજી, ઊંઝા, સહિત અન્ય મંદિરો આવેલા છે.
રેલવે સેવાઓ ઊંઝા, મહેસાણા અને બ્રોડગેજ ૩૨ કિ.મી. બ્રોડગેજ અન્ય ગેજ પરીવર્તનની કર્યાવાહી ચાલુ
રાજય પરિવહન સેવાઓ ગામડાઓ સાથે સીધી જ એસ.ટી. પરિવહનની સેવા
વિમાની પરિવહન સેવાઓ નથી
પોસ્ટ સેવાઓ ૦૧-મુખ્ય કચેરી, પર- પેટા કચેરી અને ૨૫૭ શાખાઓ, ટપાલ કર્મચારીઓ-૧૦૬
દૂધ ઉત્પાદન મંડળીઓ ૭૨૦
બેન્કિંગ સેવાઓ ૧૮૫, રાષ્ટ્રીયકૃત બેન્કો, ૬૬-સહકારી બેન્કો, ૦૫-જમીન વિકાસ બેન્કો, ૪૮-ગ્રામીણ બેન્ક, ૬૪-ખાનગી બેન્કો.
પોલીસ સેવાઓ ૦૧ ડી.એસ.પી, ૦૨ ડી.વાય.એસ.પી, ૦૭ પીઆઈ, ૫૦ પી.એસ.આઈ., ૨૧ પોલીસ થાણા, ૨૬ આઉટ પોસ્ટ.
યોજાતા લોક મેળા બેચરાજી, પાલોદર, વાલમ, ભાખર સહિત અન્ય મેળા લોકોત્સવ - તાનારીરી મહોત્સવ, ઉત્તરાર્ધ મહોત્સવ, રામનવમી, સાતમ, આઠમ અને દિવાળીના તહેવારો.
ખેતીવાડી ઉત્પન્ન બજાર સમિતિઓ માર્કેટ યાર્ડ ૦૬, મોટા બજારો ઊંઝા અને મહેસાણા
ગ્રંથાલયો અને વાંચનાલયો ૧૧૪
પશુપાલન પ્રવૃત્તિ ગાય-૨૨૫૮૪, ભેંસ-૪૪૮૪૪, બારી-૯૯૭૪૨, ઘેટું-૧૩૨૪૩, ઊંટ- ૪૯૨૩, કુલ - ૭૯૨૮૪૬
શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ પ્રાથમિક શાળાઓ-૧૩૦૨, માધ્યમિક શાળાઓ-૩૭૩, કૉલેજો-૧૦૫ અને નોન ગ્રાન્ટેડ-૧૧૨.
યુનિવર્સિટીઓ ગણપત યુનિવર્સિટી ખેરવા, સાંકળચંદ પટેલ યુનિવર્સિટી, વિસનગર.
આરોગ્ય સેવાઓ હોસ્પિટલ-૦૬, એલોપેથી દવાખાના-૦૬, આયુર્વેદિક દવાખાના-૧૦, હોમિયોપેથી દવાખાના-૧૮, સામૂહિક આરોગ્ય કેન્દ્રો-૧૪, પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો-પ૬, પેટા કેન્દ્રો-૬૦૧,
જિલ્લાની મહાન સો-વિભૂતિઓ વડાપ્રધાનશ્રી નરેન્દ્રભાઈ મોદી, સ્વ. રિખવચંદ શાહ - લેખક, મોતીભાઈ ચૌધરી -સહકારી આગેવાન, આત્મારામ પટેલ - સહકારી આગેવાન, માનસિંહ પટેલ - દૂધ સાગર ડેરીના સ્થાપક, બંસીલાલ વર્મા - ચિત્રકાર, ડૉ. ઈન્દ્રવદન આચાર્ય - ચિત્રકાર, વનેચર પક્ષી શાસ્ત્ર, મૂળદાસ વૈશ્ય અંતેવાસી, શહીદવીર - ત્રાવણકર, સૂફી સંત કાજી અનવરમિયાં, - નટસમ્રાટ - જયશંકર સુંદરી, ગીતકાર - અવિનાશ વ્યાસ, હાસ્ય નટ - છગન રોમીયો, પ્રાણસુખ નાયક, મહેશ-નરેશ કનોડીયા, ગૌરાંગ વ્યાસ, સુબોધસાગર સુરીશ્વરજી મહારાજ, ડૉ. દ્વારકાદાસ જોષી, રઘુવીર ચૌધરી, મહાસુખભાઈ શેઠ કવિ, અસાઈત ઠાકર ભવાઈ વેશ, મયાશંકર વ્યાસ શૌર્ય કવિ, રાવ બહાદુર ગિરધરલાલ, પીતાંબર પટેલ, નવલકથાકાર, નટ સમ્રાટ અમૃત કેશવ નાયક, રાસ બિહારી દેસાઈ ગાયક, નિરંજન પરીખ પત્રકાર, ડૉ. દિનકર ભોજક, મધ્ય પ્રદેશના રાજ્યપાલ શ્રીમતી આનંદીબહેન પટેલ અને રાજ્યના નાયબ મુખ્યમંત્રી શ્રી નિતીનભાઈ પટેલ.
ગુજરાત રાજ્યની વિધાનસભા બેઠકો ૦૭ (૧) ખેરાલુ, (૨) ઊંઝા, (૩) વિસનગર, (૪) બહુચરાજી, (પ) કડી,(૬) મહેસાણા, (૭) વિજાપુર,
લોકસભાની બેઠકો ૦૧ (મહેસાણા)
જિલ્લા પંચાયતની બેઠકો ૩૯
ન્યાયાલયો ૦૧, વધારાની સેસન્સ કોર્ટ -૨, ડિસ્ટ્રીકટ જજ-૦૧, આસિસ્ટન્ટ જજ-૦૨, સિવિલ જજ – ૧૦, સિવિલ જજ જુનિયર - ૧૫, સેસન્સ જજ - ૦૧, વધારાના સેસન્સ જજ - ૦ર, જ્યુ મેજિસ્ટ્રેટ ફર્સ્ટ ક્લાસ - ૧૫, બાળ અદાલત - ૦૧.
નગરપાલિકાઓ ૦૭ (૧) ખેરાલુ, (૨) ઊંઝા, (૩) વિસનગર, (૪) બહુચરાજી, (૫) કડી, (૬) બર્કોવાળા, (૭) વિજાપુર
જન્મદર ૯.૯૧ ટકા,
બાળવાડીઓ-આંગણવાડીઓ ૧૮૯૪
સખીમંડળો- મહિલા મંડળો ૮૬૪૮

પ્રથમ નજરે મહેસાણા જિલ્લો :


    મહેસાણા જિલ્લો ઘણી રીતે મનમોહક છે. વિદેશી પર્યટકો હોય કે સાહસિક ઉદ્યોગકારો દરેકને મોહિત કરનાર જિલ્લો એટલે જ મનમોહક મહેસાણા અરવલ્લીની ગિરીમાળાઓમાં સમાયેલું મનમોહક પ્રવાસન સ્થળ તારણધારણ, બૌદ્ધકાલિન ગુફાઓ, ડુંગરો ઉપર ઝળુંબતી વિશાળકાય શિલાઓ, મહેસાણાની ભૂમિને પવિત્રતા બક્ષીને સરી જતી સાબરમતી નદીનો પ્રચંડ જલ પ્રવાહ, ગુજરાતની પ્રાચીન સાંસ્કૃતિક નગરી વડનગરના પ્રાપ્ત થતા અવશેષો, સોનેરી સૂર્યકિરણોની ટશરોથી ઝળહળતું મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર, વિદેશી પંખીઓની કિલકારીઓથી ગુંજી ઊઠતું કડીનું થોળ તળાવ, કાળિયાર હરણોની કૂદાકૂદથી થીરકતો કડીનો ખાખરિયા ટપ્પો, તારંગા હીલ્સમાં માટીના પહાડો, લીલીછમ શાકભાજીથી મઘમઘતો વિજાપુરનો પ્રદેશ અને જ્યાં શ્વેતક્રાંતિનું સર્જન કર્યું છે એ દૂધ સાગર ડેરી તેમજ ઓઈલ સિટી તરીકે ઓળખાતો પ્રદેશ એટલે કે ઓ.એન.જી.સી.ના તેલ કૂવાથી સુવિખ્યાત બનેલો આ જિલ્લો પ્રાચીન અને આધુનિક સાંસ્કૃતિક ધરોહરને જાળવીને બેઠેલો જિલ્લો મહેસાણા સાચા અર્થમાં મનમોહક છે.


    પુરાતત્ત્વવિદોના મતે સૌ પ્રથમ માનવજીવન મહેસાણામાં જ ધબકતું હતું. મહેસાણા જિલ્લા મથકેથી આશરે ૧૫ કિ.મી. દૂર આવેલા લાંઘણજ ગામના અંધારિયા ટીંબા ખાતે ઉત્ખનન કરતાં પુરાતત્ત્વ વિદોને બે માનવ હાડપિંજર અહીંથી પ્રાપ્ત થયાં હતાં જે માનવ ઇતિહાસની સાક્ષી પૂરે છે. સૌથી પહેલું માનવજીવન અહીં જ ધબક્યું થયેલું. પુનાની ડેક્કન યુનિવર્સિટીના પુરાતત્વવિદો રોબર્ટ બ્રાફૂટ વગેરેએ વિસ્તૃત શોધખોળ કરીને વિજાપુર તાલુકાના કોઠ, પેઢામલી, રામપુરા ગામે સાબરમતીના કોતરોમાંથી તામ્ર અવશેષો પણ શોધી કાઢ્યા. શોધખોળને અંતે અહીંથી પથ્થરના અવશેષો મળી આવતાં આશરે પચાસ હજાર વર્ષ પહેલાં પાષાણયુગમાં માનવજીવન મહેસાણા જિલ્લામાં પાંગર્યું હશે તેમ સાબિત થયું. પુરાતત્વવિદો માને છે કે ભારતના અન્ય રાજ્યો કરતાં સૌ પહેલાં આદિમાનવનો પ્રાદુર્ભાવ ગુજરાતના મહેસાણામાં થયો હશે. આ દ્રષ્ટિએ ગુજરાતના પ્રાયોગિક ઇતિહાસમાં મહેસાણા સુવર્ણપૃષ્ઠ સમાન છે. સાબરમતી નદીને તટે વસેલાં ઘાંટુ, વરસોડા, કોઠ, પેઢામલી, આગલોડ, ફુદેડા, રામપુરા, લાડોલ, વલાસણા વગેરે ગામોમાંથી પ્રાગૈતિહાસિક સમયના અવશેષો મળી આવતાં મહેસાણા જિલ્લો ઐતિહાસિક દ્રષ્ટિએ મોહે-જો-દડો, હડપ્પા અને લોથલ તથા રોઝડીનો સમકાલીન મનાય છે. આ બધા અવશેષો હાલ મદ્રાસ મ્યુઝિયમમાં સાચવવામાં આવ્યાં છે.


    ડૉ. હસમુખ સાંકળિયા જેવા મહાન સંશોધકે આ વિસ્તારમાં સંશોધનો કરીને મહેસાણા જિલ્લાને ઈ.સ. પૂર્વે ૨૫૦૦થી ઈ.સ. પૂર્વે ૫૦૦ (ઈસુની પહેલી સદી કરતાં આગળ) સ્થાપિત કર્યો છે. એટલે કે આશરે પાંચ હજાર વર્ષ પહેલાં અહીં માનવજીવન ધબકતું થયું હશે.


    મહેસાણાના કેટલાક પ્રદેશોનો ઉલ્લેખ પુરાણોમાં પણ થયો છે. પ્રાચીન સમયમાં સાબરમતી (શ્વેતભ્રમતી), પરિણ્યક્ષેત્ર મોઢેરા, આર્નતપુર શ્રી હાટકેશ્વર મહાદેવ, સરસ્વતી કુંવારકા નદીનો પ્રદેશ ખૂબ જ પવિત્ર માનવામાં આવતાં હતાં. જૈન સ્વામીઓએ તારંગાના પર્વતો ઉપર સદીઓ સુધી કઠીન તપશ્ચર્યા કર્યાના ઉલ્લેખો જૈન ધર્મગ્રંથોમાં સાંપડે છે.


    મનુના પુત્ર રાજા શર્યાતિએ જે પ્રદેશ ઉપર રાજય સ્થાપ્યું તે પ્રદેશ આનર્ત પ્રદેશ તરીકે ઓળખાયો. આનર્તપુર (વડનગર) તેની ગવાહી પૂરે છે. ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ ‘કુશસ્થલી’ એટલે કે દ્વારિકા, દ્વારકા, દ્વારામતીને જ્યારે પોતાની રાજધાની બનાવી ત્યારે તેની સરહદો છેક આનર્ત પ્રદેશ સુધી વિસ્તરેલી હતી.


    આજે ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ મહેસાણા-પાટણ જિલ્લો અલગ થયો છે. પરંતુ પ્રાચીન સમયમાં આ પ્રદેશ એક અને અખંડ હતો. તેથી મહેસાણા જિલ્લાનો ઇતિહાસ વહીવટી દ્રષ્ટિએ સોલંકીઓના શાસન સમયથી શરૂ થાય છે વિક્રમ સંવત ૮૦૨ (ઈ.સ. ૭૪૬) માં ચૈત્ર સુદ બીજને શુક્રવારના દિવસે વનરાજ ચાવડાએ “અણહિલવાડ પટક” (અણહીલપટક) (પાટણ)ની સ્થાપના કરી અને પાટણનો પાયો નાંખ્યો. વનરાજ ચાવડાપછી મૂળરાજ સોલંકી, જયસિંહ ભીમદેવ સોલંકી અને કુમારપાલ સોલંકી જેવા સમર્થ શાસકોએ પાટણની કીર્તિધજાને ચોતરફ ફરકાવી.


    મહેસાણા શહેરની મધ્યમાં છેલ્લા ૬૫૦ કરતાં વધુ વર્ષથી એક અખંડ જ્યોત જલતી રહી છે. આ જ્યોત મહેસાણા શહેરની સ્થાપનાની એક માત્ર સાક્ષી છે. વનરાજ ચાવડાના વંશજ રાજપૂત કુળના મેસાજી ચાવડાએ વિક્રમ સંવત ૧૪૧૪ના ભાદરવા સુદ દશમ (ઈ.સ. ૧૩૫૮)ના રોજ માતાજીની સ્થાપના કરીને શહેર વસાવ્યાની પ્રથમ ઈંટ અહીં મૂકવામાં આવી. મેસાજી ચાવડાએ ગામ વસાવ્યું હોવાથી ‘મેસાણા’, ‘મહેસાણા’ તરીકે તે જાણીતું બન્યું.


    સોલંકીઓ તેમજ સુલતાનોના સમયમાં પણ તે ટકી રહ્યું. મરાઠા સરદાર પીલાજીરાવ ગાયકવાડે ઈ.સ. ૧૭૩૦માં બાબીઓ પાસેથી વડોદરા અને ડભોઈ જીતી લીધાં. એ પહેલાં મરાઠા સરદાર કંથાજી કદમની સેનાએ ઈ.સ. ૧૭૨૬માં વડનગર ઉપર આક્રમણ કરીને વડનગરને બાળ્યું. દામાજીરાવ ગાયકવાડે વિસનગર પાસે બાબીઓ ઉપર ચઢાઈ કરી જેમાં જોરાવરખાન બાબી મૃત્યુ પામ્યો. ઈ.સ. ૧૭૬૬માં વિસનગર, વડનગર, ખેરાલુ, મેસાણા, વિજાપુર, પાટણ અને હારીજનો ઘણો ભાગ ગાયકવાડોના તાબે થતાં ઈ.સ. ૧૭૬૬માં પાટણ ખાતે નવી રાજધાની બનાવી. પરંતુ તેના બે વર્ષ પછી ઈ.સ. ૧૭૬૮માં દામાજીરાવનું મૃત્યુ થતાં પાટણથી રાજધાની ખસેડવામાં આવી.


    ૧૭૮૫માં મલ્હારરાવને કડીની જાગીર મળતાં ઉત્તર ગુજરાતનું વડુ મથક ૧૭૮૫માં કડી બન્યું. તે સમયે “કિલ્લે કડી’”ના નામે તે ઓળખાતું. અહીંથી આખાયે ઉત્તર ગુજરાતનો વહીવટ ગાયકવાડો કરતા હતા. ૧૯૦૨ સુધી કડીની આણ વરતાઈ હતી. ત્યારબાદ ૧૯૩૫માં કડી પ્રાંત ખસેડીને મહેસાણા લઈ જવાતાં ‘મેસાણા પ્રાંત’ની રચના થઈ. તે માટે એમ માનવામાં આવે છે કે ઈ.સ. ૧૮૮૭માં સૌ પ્રથમ મહેસાણાથી વડનગર સુધી ગાયકવાડે રેલવે લાઈન નાંખી અમદાવાદ-દિલ્હી લાઈનનું તે વડું મથક બનતાં કડી સાઈડમાં પડી ગયું. રેલવે જંકશનને કારણે મહેસાણાનો અણધાર્યો અને અદભૂત વિકાસ થયો.


    મહેસાણા પ્રદેશમાં છપ્પનિયો દુકાળ પડતાં ગાયકવાડે પ્રજાજનોને રોજગારી મળી રહે તે હેતુથી રાજમહેલ બંધાવ્યો. જે ૧૯૦૨માં પૂર્ણ થયો. રામોસણા ટેકરી પર રચાયેલો આ રાજમહેલ મહેસાણા શહેરની આગવી ઓળખ, અને આગવી શાન છે.


    સને ૧૯૬૭માં દૂધ સાગર ડેરીની સ્થાપના થતાં મહેસાણા જિલ્લો વિશ્વમાં ‘શ્વેતક્રાંતિ’નો જનક બન્યો. તો ઓ.એન.જી.સી.એ આ જિલ્લાને ‘મિલ્ક સીટી' બાદ ‘ઓઈલ સીટી’નું બિરૂદ અપાવ્યું. પશુપાલનક્ષેત્રે નામના મેળવનાર મહેસાણા જિલ્લો “રાજકીય પ્રયોગશાળા” “સહકારી પ્રવૃત્તિનો જનક” અને “શિક્ષણના સારથી તરીકે આજે પણ એટલો જ પ્રચલિત છે.


    વિકાસ અને પ્રગતિક્ષેત્રે આ જિલ્લાએ હરણફાળ ભરી છે. એનો વિકાસ રોકેટ ગતિએ નહીં પણ ‘જેટ' ગતિ એ થઈ રહ્યો છે. તેથી જ તો મહેસાણા મોખરે રહ્યો છે.


ભૌગોલિક સ્થાન :

    મહેસાણા જિલ્લો ગુજરાત રાજ્યના હૃદયસમાન મધ્યભાગમાં આવેલો છે. ઉત્તર ગુજરાતનું તે ધબકતું હૃદય છે. ૧૯૯૭માં અખંડ મહેસાણા જિલ્લાનું વિભાજન થતાં મહેસાણા અને પાટણ એમ બે જિલ્લા અલગ પડ્યા. તેને પરિણામે સીમાંકનો અને તાલુકાઓમાં પણ વહીવટીય દ્રષ્ટિએ ફેરફારો થવા પામ્યા છે. મહેસાણા જિલ્લાનું ક્ષેત્રફળ ૪૪૮૪.૧૦ ચોરસ કિ.મી. છે. અને તે ૨૩.૦૨ અને ૨૪.૦૯ ઉત્તર અક્ષાંશ તથા ૭૧.૨૧ અને ૭૫.૫૨ પૂર્વ રેખાંશ ઉપર આવેલા છે.


    ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ મહેસાણા જિલ્લાના ત્રણ ભાગ પડે છે.

    (૧) અરવલ્લીની ગીરીમાળાઓનો પ્રદેશ, (૨) ઢળતા મેદાનોનો પ્રદેશ અને (૩) કડીના ખાખરિયા અરવલ્લીની ગીરીમાળાઓનો પ્રદેશ, જિલ્લાના ઈશાન ખૂણે ખેરાલુ-સતલાસણા વિસ્તારમાં અરવલ્લીની ગીરીમાળાઓ આવેલી છે. અહીં લીલાંછમ જંગલો, વિશાલ ખડકો અને રેતીના પહાડો આવેલા છે. મનોરમ્ય અરવલ્લીની પર્વતમાળા વચ્ચે ધરોઈનો ડેમ ગુર્જરીધરાને પાણી પુરૂં પાડે છે. ઈશાનથી નૈઋત્ય તરફ ઢળતું મેદાન રેતી અને માટીના બંધારણવાળું છે. આ મેદાનની બીજી એક વિશેષતા એ પણ છે કે ઉડેલી રેતી અને માટીથી રચાયેલા ટીંબાઓ છે. આ ટીંબાઓએ પણ કેટલીક શ્રેષ્ઠ વિશિષ્ટતાઓ ધારણ કરેલ છે.


    મહેસાણા જિલ્લામાંથી રૂપેણ, ખારી અને પુષ્પાવતી નદીઓ વહે છે. બારેમાસ વહેતી એક પણ નદી નથી. ભર ચોમાસે ભરપૂર વરસાદ પડતાં આ જિલ્લાની નદીઓ સજીવ બને છે અને પાણીનો ધસમસ પ્રવાહ એમાં વહેવા લાગે છે. જિલ્લાની સરહદોને અડીને સાબરમતી નદી વહે છે. સાબરમતીના કોતરો સતલાસણાથી વરસોડા સુધી નર્યું સૌંદર્ય પાથરે છે.


સિંચાઈ અને પીવાના પાણી માટે આ જિલ્લાએ બારેમાસ વહેતી નદીઓના અભાવે પાતાળમાંથી પાણી ખેંચવુ પડે છે. પરિણામે લોકો ફ્લોરાઈડ જેવા રોગના ભોગ બન્યા છે.


હવામાન :

    હવામાનની દ્રષ્ટિએ આ જિલ્લામાં ગરમીનું પ્રમાણ સવિશેષ જોવા મળે છે. મહેસાણા જિલ્લો કર્કવૃત્ત પર આવેલો જિલ્લો હોવાથી ઉષ્ણ કટિબંધના સિમાડે આવેલો ગણાય. તેથી વાતાવરણની દ્રષ્ટિએ આ જિલ્લાની આબોહવા ગરમ અને સૂકી છે. શિયાળામાં આ જિલ્લામાં ઠંડીનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. ચોમાસામાં અહીં વરસાદનું પ્રમાણ જરૂરિયાત મુજબનું રહેતા, સિંચાઈ તથા પાક ઉત્પાદનમાં સારો વધારો જોઈ શકાય છે.


જોવાલાયક સ્થળો :

    મહેસાણા, તારંગા, મોઢેરા, વડનગર, ઊંઝા, વિસનગર, બહુચરાજી, ઐઠોર, આસજોલ, વિજાપુર- લાડોલ, કડી, ધરાઈ, લાંબાજ, વાપુર, ખેરવા, ઊનાવા, ભોયણી, ઝૂલાસા, ખેરાલુ, પાલોદરા, મરતોલી વગેરે.



Post a Comment

Previous Post Next Post